- Katılım
- 21 May 2023
- Mesajlar
- 528
- Tepki
- 17
- Puan
- 18
Yabancı dilde iyi bir ders notu buldunuz, lisansı da açık: Creative Commons. Türkçeye çevirip foruma koymak, kaynağı bulamayan onlarca kişinin işine yarayacak. Peki lisans buna izin veriyor mu?
Bu sorunun cevabı lisansın kısaltmasında saklı ve çoğu zaman yanlış hatırlanıyor. Bu yazı, çevirinin telif açısından ne sayıldığını ve hangi CC lisansında çevirip paylaşmanın serbest, hangisinde yasak olduğunu Creative Commons'ın kendi metinlerine dayanarak ayırıyor.
İşin düğüm noktası burası. Creative Commons'ın sıkça sorulan sorular sayfası uyarlamayı önceden var olan bir ya da birden fazla esere dayanan eser olarak tanımlıyor ve şunu ekliyor: neyin uyarlama sayılacağı uygulanacak hukuka bağlı olsa da, bir eseri bir dilden diğerine çevirmek ya da bir romanın film sürümünü yapmak genellikle uyarlama kabul ediliyor.
Yani çeviri, "aynı içeriği başka dilde paylaşmak" gibi masum görünen bir işlem değil; lisans metninin türev eser başlığı altında düzenlediği şeyin ta kendisi.
Bir materyalin lisansını nereden bulacağınızı ücretsiz eğitim materyalinin lisansı nasıl kontrol edilir yazımızda anlatmıştık. Bu yazı bir adım sonrası: lisansı buldunuz, peki çeviri yapmanıza izin veriyor mu?
Aynı sayfa lisans bileşenlerini tek tek tanımlıyor. NoDerivatives (ND), materyalin uyarlamalarının paylaşılmasını yasaklıyor.
Çeviri uyarlama sayıldığına göre sonuç doğrudan çıkıyor: CC BY-ND ya da CC BY-NC-ND lisanslı bir materyali kendinize çevirebilirsiniz, ama o çeviriyi foruma, bloga ya da bir paylaşım grubuna koyamazsınız. Yasak olan çevirmek değil, çevirinin paylaşılması.
ShareAlike (SA) ise farklı bir şart koyuyor: materyalin uyarlamalarının aynı lisansla yayımlanmasını istiyor.
Bu, çevirinizi paylaşabileceğiniz ama üzerine kendi telif kaydınızı koyup kapalı hâle getiremeyeceğiniz anlamına geliyor. Çeviri de aynı SA lisansıyla çıkıyor ve sizden sonrakiler de aynı şartlarla kullanabiliyor.
Yalnızca BY (ya da BY-NC gibi ND içermeyen kombinasyonlar) söz konusuysa çeviriyi paylaşmanın önünde bir engel kalmıyor; şart, atfın doğru verilmesi ve NC varsa ticari kullanımdan kaçınılması oluyor.
Bu ayrımın bir de terminoloji tarafı var. Açıklık ölçütlerini tanımlayan Open Definition 2.1 bir eserin açık sayılması için lisansın türev eserlerin üretilmesine ve bu türevlerin özgün eserle aynı şartlarda dağıtılmasına izin vermesi gerektiğini söylüyor.
Aynı metin yeniden dağıtımı da şart koşuyor: lisans, eserin tek başına ya da bir derlemenin parçası olarak yeniden dağıtılmasına izin vermek zorunda.
Çeviri bir türev eser olduğuna göre sonuç açık: ND içeren bir lisansla yayımlanmış materyal ücretsiz erişilebilir olsa da bu tanımı karşılamıyor. Bir kaynağı "açık" diye önerirken ücretsiz olmakla açık olmanın aynı şey olmadığını hatırlamak gerekiyor.
Birincisi biçim değiştirmeyi çeviriyle karıştırmak. CC'nin sayfası bu ikisini ayırıyor: lisanslar materyali herhangi bir ortam veya biçimde kullanma izni veriyor ve bu, ND lisansı uygulanmış eserler için bile geçerli. Yani bir PDF'i sunum dosyasına çevirmek başka, metni Türkçeye çevirmek başka bir işlem.
İkincisi lisansın geri alınabileceğini sanmak. Aynı sayfa CC lisanslarının geri alınamaz olduğunu yazıyor: bir şey CC lisansıyla yayımlandıktan sonra, lisans alanlar telif süresi boyunca lisans şartlarına göre kullanmaya devam edebiliyor. Materyalin sahibi dağıtımı durdurabilir, ama sizin elinizdeki nüshanın lisansı geçerliliğini koruyor.
Bir metni başkasına yazdırırken hangi bilgilerin baştan netleşmesi gerektiğini içerik yazarına brief yazımızda ele almıştık; çeviri işi verirken de kaynağın lisansı briefin ilk satırında yer almalı.
Foruma kaynak listesi hazırlıyorsanız aynı notu ücretsiz online eğitim kaynakları listemizde olduğu gibi her satıra tek cümleyle eklemek, listeyi kullananın işini kolaylaştırıyor.
Creative Commons'a göre bir eseri başka dile çevirmek genellikle uyarlama sayılıyor. Bu yüzden ND içeren bir lisansta çeviriyi paylaşmak mümkün değil; SA içeren bir lisansta çeviri paylaşılabiliyor ama aynı lisansla yayımlanması gerekiyor; ND ve SA içermeyen lisanslarda ise doğru atıf yeterli oluyor. Paylaşmadan önce lisansın kısaltmasındaki harflere bakmak, sonradan içerik kaldırmaktan çok daha kolay.
Ücretsiz bir materyali çevirip paylaştınız mı, lisansı buna izin veriyor muydu?
Güncelleme: 24 Ağustos 2026. Creative Commons'ın sıkça sorulan sorular sayfasındaki uyarlama tanımı, lisans bileşenleri ve geri alınamazlık maddeleri ile Open Definition 2.1 metni açılıp kontrol edildi. Yazı hukuki tavsiye değildir.
Bu sorunun cevabı lisansın kısaltmasında saklı ve çoğu zaman yanlış hatırlanıyor. Bu yazı, çevirinin telif açısından ne sayıldığını ve hangi CC lisansında çevirip paylaşmanın serbest, hangisinde yasak olduğunu Creative Commons'ın kendi metinlerine dayanarak ayırıyor.
Çeviri, telif dilinde "uyarlanmış eser" sayılıyor
İşin düğüm noktası burası. Creative Commons'ın sıkça sorulan sorular sayfası uyarlamayı önceden var olan bir ya da birden fazla esere dayanan eser olarak tanımlıyor ve şunu ekliyor: neyin uyarlama sayılacağı uygulanacak hukuka bağlı olsa da, bir eseri bir dilden diğerine çevirmek ya da bir romanın film sürümünü yapmak genellikle uyarlama kabul ediliyor.
Yani çeviri, "aynı içeriği başka dilde paylaşmak" gibi masum görünen bir işlem değil; lisans metninin türev eser başlığı altında düzenlediği şeyin ta kendisi.
Bir materyalin lisansını nereden bulacağınızı ücretsiz eğitim materyalinin lisansı nasıl kontrol edilir yazımızda anlatmıştık. Bu yazı bir adım sonrası: lisansı buldunuz, peki çeviri yapmanıza izin veriyor mu?
ND varsa çeviriyi paylaşamıyorsunuz
Aynı sayfa lisans bileşenlerini tek tek tanımlıyor. NoDerivatives (ND), materyalin uyarlamalarının paylaşılmasını yasaklıyor.
Çeviri uyarlama sayıldığına göre sonuç doğrudan çıkıyor: CC BY-ND ya da CC BY-NC-ND lisanslı bir materyali kendinize çevirebilirsiniz, ama o çeviriyi foruma, bloga ya da bir paylaşım grubuna koyamazsınız. Yasak olan çevirmek değil, çevirinin paylaşılması.
SA varsa çevirinizi aynı lisansla yayınlamanız gerekiyor
ShareAlike (SA) ise farklı bir şart koyuyor: materyalin uyarlamalarının aynı lisansla yayımlanmasını istiyor.
Bu, çevirinizi paylaşabileceğiniz ama üzerine kendi telif kaydınızı koyup kapalı hâle getiremeyeceğiniz anlamına geliyor. Çeviri de aynı SA lisansıyla çıkıyor ve sizden sonrakiler de aynı şartlarla kullanabiliyor.
Üç harfin özeti' Alıntı:
Yalnızca BY (ya da BY-NC gibi ND içermeyen kombinasyonlar) söz konusuysa çeviriyi paylaşmanın önünde bir engel kalmıyor; şart, atfın doğru verilmesi ve NC varsa ticari kullanımdan kaçınılması oluyor.
ND'li bir materyal tam olarak "açık" sayılıyor mu?
Bu ayrımın bir de terminoloji tarafı var. Açıklık ölçütlerini tanımlayan Open Definition 2.1 bir eserin açık sayılması için lisansın türev eserlerin üretilmesine ve bu türevlerin özgün eserle aynı şartlarda dağıtılmasına izin vermesi gerektiğini söylüyor.
Aynı metin yeniden dağıtımı da şart koşuyor: lisans, eserin tek başına ya da bir derlemenin parçası olarak yeniden dağıtılmasına izin vermek zorunda.
Çeviri bir türev eser olduğuna göre sonuç açık: ND içeren bir lisansla yayımlanmış materyal ücretsiz erişilebilir olsa da bu tanımı karşılamıyor. Bir kaynağı "açık" diye önerirken ücretsiz olmakla açık olmanın aynı şey olmadığını hatırlamak gerekiyor.
Sık yapılan iki hata
Birincisi biçim değiştirmeyi çeviriyle karıştırmak. CC'nin sayfası bu ikisini ayırıyor: lisanslar materyali herhangi bir ortam veya biçimde kullanma izni veriyor ve bu, ND lisansı uygulanmış eserler için bile geçerli. Yani bir PDF'i sunum dosyasına çevirmek başka, metni Türkçeye çevirmek başka bir işlem.
İkincisi lisansın geri alınabileceğini sanmak. Aynı sayfa CC lisanslarının geri alınamaz olduğunu yazıyor: bir şey CC lisansıyla yayımlandıktan sonra, lisans alanlar telif süresi boyunca lisans şartlarına göre kullanmaya devam edebiliyor. Materyalin sahibi dağıtımı durdurabilir, ama sizin elinizdeki nüshanın lisansı geçerliliğini koruyor.
Çeviriyi yayınlarken ne yazmalı
- Kaynak eser: Orijinal başlık ve yazar adı, mümkünse özgün bağlantısıyla.
- Lisans adı ve sürümü: "CC BY 4.0" gibi, lisans metnine bağlantı vererek.
- Değişiklik beyanı: Metnin Türkçeye çevrildiğini ve çevirenin kim olduğunu açıkça belirtin.
- Çevirinin lisansı: SA söz konusuysa çevirinin de aynı lisansla yayımlandığını yazın.
Bir metni başkasına yazdırırken hangi bilgilerin baştan netleşmesi gerektiğini içerik yazarına brief yazımızda ele almıştık; çeviri işi verirken de kaynağın lisansı briefin ilk satırında yer almalı.
Foruma kaynak listesi hazırlıyorsanız aynı notu ücretsiz online eğitim kaynakları listemizde olduğu gibi her satıra tek cümleyle eklemek, listeyi kullananın işini kolaylaştırıyor.
Özetle
Creative Commons'a göre bir eseri başka dile çevirmek genellikle uyarlama sayılıyor. Bu yüzden ND içeren bir lisansta çeviriyi paylaşmak mümkün değil; SA içeren bir lisansta çeviri paylaşılabiliyor ama aynı lisansla yayımlanması gerekiyor; ND ve SA içermeyen lisanslarda ise doğru atıf yeterli oluyor. Paylaşmadan önce lisansın kısaltmasındaki harflere bakmak, sonradan içerik kaldırmaktan çok daha kolay.
Ücretsiz bir materyali çevirip paylaştınız mı, lisansı buna izin veriyor muydu?
Güncelleme: 24 Ağustos 2026. Creative Commons'ın sıkça sorulan sorular sayfasındaki uyarlama tanımı, lisans bileşenleri ve geri alınamazlık maddeleri ile Open Definition 2.1 metni açılıp kontrol edildi. Yazı hukuki tavsiye değildir.
Dijital Dünyanıza Yön Veren Pusula
