Zararlı Yazılım Nedir, Kategoriler Neye Göre Ayrılıyor?

---

Virüs, solucan, truva atı, fidye yazılımı. Günlük dilde hepsi "virüs" diye anılıyor ama standart belge bunları ayrı kategoriler olarak tanımlıyor. Aradaki fark, bulaşma yönteminde ve kendini kopyalama biçiminde.

Aşağıda zararlı yazılımın standart tanımını, klasik kategorilerini ve bu ayrımların neden pratik bir karşılığı olduğunu ABD standart kurumunun kılavuzuna bakarak topluyoruz.

Standart tanım​

NIST SP 800-83, zararlı yazılım olaylarını önleme ve ele alma kılavuzu, kavramı şöyle tanımlıyor: zararlı kod olarak da bilinen zararlı yazılım, veriyi yok etmek, yıkıcı veya izinsiz programlar çalıştırmak ya da kurbanın verisinin, uygulamalarının veya işletim sisteminin gizliliğini, bütünlüğünü veya erişilebilirliğini başka bir şekilde tehlikeye atmak amacıyla gizlice başka bir programın içine yerleştirilen program.

Tanımın üç öğesi var: gizlilik ("gizlice yerleştirilen"), yerleşme biçimi ("başka bir programın içine") ve amaç (veriyi yok etmek ya da güvenliğin üç ayağını bozmak).

Kılavuz konumu da belirtiyor: zararlı yazılım, çoğu makine için en yaygın dış tehdit; yaygın hasar ve kesintiye yol açıyor, kurumların çoğunda kapsamlı kurtarma çabası gerektiriyor.

• Nasıl: Gizlice başka bir programın içine yerleşerek.
• Neyi hedefliyor: Gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik.
• Konumu: Makineler için en yaygın dış tehdit.

Virüs: kendini kopyalayan​

Kılavuzun ilk klasik kategorisi virüs. Tanımı belirgin: virüs, kendi kopyalarını konak programların ya da veri dosyalarının içine yerleştirerek kendini çoğaltıyor.

Tetiklenme biçimi de yazılı: virüsler çoğu zaman kullanıcı etkileşimiyle, örneğin bir dosyanın açılması ya da bir programın çalıştırılmasıyla tetikleniyor.

Kılavuz virüsleri ikiye ayırıyor. Derlenmiş virüsler işletim sistemi tarafından çalıştırılıyor; bu grupta çalıştırılabilir programlara iliştirilen dosya bulaştırıcı virüsler, sabit disklerin ana önyükleme kayıtlarını veya çıkarılabilir ortamların önyükleme sektörlerini bulaştıran önyükleme sektörü virüsleri ve ikisinin özelliklerini birleştiren çok parçalı virüsler bulunuyor.

Yorumlanan virüsler ise bir uygulama tarafından çalıştırılıyor. Makro virüsler uygulamaların makro programlama dili yeteneklerinden yararlanarak belge ve belge şablonlarını bulaştırıyor; betik virüsleri ise işletim sistemindeki hizmetlerce işlenen betikleri hedef alıyor.

Püf nokta' Alıntı:

Virüsün ayırt edici yanı kendini başka bir dosyanın içine kopyalaması; solucanınki ise buna hiç ihtiyaç duymaması.

Genişletmek için tıkla ...

Solucan: kullanıcıya ihtiyaç duymayan​

Kılavuza göre solucan, kendini çoğaltan, kendi kendine yeten ve genellikle kullanıcı müdahalesi olmadan çalışan bir program.

İki alt kategori tanımlanıyor. Ağ hizmeti solucanları, kendini yaymak ve başka makineleri bulaştırmak için bir ağ hizmetindeki zafiyetten yararlanıyor.

Toplu posta solucanları ise e-posta yoluyla taşınan virüse benziyor; farkı, mevcut bir dosyayı bulaştırmak yerine kendi kendine yeten olması.

Bu ayrım savunma tarafında doğrudan karşılık buluyor: solucan için kritik olan yamanmamış hizmetler, virüs için ise açılan dosyalar.

Truva atı ve mobil kod​

Truva atı, kılavuzun tanımıyla kendi kendine yeten, kendini çoğaltmayan ve zararsız görünmesine rağmen gizli bir kötücül amaç taşıyan program.

Davranışı da tarif ediliyor: truva atları ya mevcut dosyaları zararlı sürümleriyle değiştiriyor ya da makinelere yeni zararlı dosyalar ekliyor. Kılavuz bunların sıklıkla makinelere başka saldırgan araçları taşıdığını belirtiyor.

Ayrı bir kategori de zararlı mobil kod. Bu, uzak bir makineden yerel makineye iletilen ve tipik olarak kullanıcının açık talimatı olmadan yerel makinede çalıştırılan, kötücül amaçlı yazılım. Kılavuz bu alanda yaygın diller olarak Java, ActiveX, JavaScript ve VBScript'i sayıyor.

Karma saldırılar​

Kılavuz son olarak kategorilerin iç içe geçebileceğini söylüyor: karma saldırı, birden çok bulaşma veya iletim yöntemi kullanıyor.

Verilen örnek doğrudan: bir karma saldırı, virüslerin ve solucanların yayılma yöntemlerini birleştirebiliyor.

Bu yüzden gerçek olaylarda tek bir etiket çoğu zaman yetmiyor. Sınıflandırma, olayın nasıl yayıldığını anlamaya yarıyor; tek başına bir teşhis değil.

Yan yana okunacaklar​

Bu ailenin en görünür biçimlerinden birini fidye yazılımı yazımızda adım adım ele almıştık.

Cihaz tarafındaki korumanın neyi kapsadığını antivirüs yazımızda, şüpheli bir dosyayı açmadan incelemenin yolunu ise şüpheli dosya yazımızda anlatmıştık.

Sık Sorulan Sorular​

Zararlı yazılım nedir?
Veriyi yok etmek veya gizlilik, bütünlük ve erişilebilirliği tehlikeye atmak amacıyla gizlice yerleştirilen program.

Virüs ile solucan farkı ne?
Virüs kendini konak dosyalara kopyalıyor; solucan kendi kendine yeten ve genelde kullanıcı müdahalesi olmadan çalışan bir program.

Truva atı kendini çoğaltır mı?
Hayır. Kılavuz onu kendini çoğaltmayan, zararsız görünen ama gizli kötücül amaç taşıyan program olarak tanımlıyor.

Zararlı mobil kod ne demek?
Uzak makineden gelip yerel makinede, çoğunlukla kullanıcının açık talimatı olmadan çalıştırılan kötücül yazılım.

Kategoriler kesin mi?
Değil. Karma saldırılar birden çok bulaşma ve iletim yöntemini birleştirebiliyor.

Özetle​

Zararlı yazılım, gizlice yerleşip verinin ya da sistemin güvenliğini bozmayı amaçlayan program. Klasik kategoriler bulaşma biçimine göre ayrılıyor: virüs konak dosyaya kopyalanıyor, solucan kendi başına yayılıyor, truva atı zararsız görünüyor, mobil kod uzaktan gelip yerelde çalışıyor. Gerçek olaylarda bu yöntemler birleşebiliyor.

Kurumunuzda son bulaşma olayının hangi yolla geldiğini biliyor musunuz?

Güncelleme: 3 Eylül 2026. NIST SP 800-83 Rev. 1 kontrol edildi.

---